Staat er in de wet iets over uiterlijk op het werk?

Als het om uiterlijk gaat, zijn de Nederlandse grondrechten van belang. Ook voor jongeren zijn maar liefst vier rechten van kracht:

• Het recht op bescherming van de persoonlijke werksfeer (privacy).
• De vrijheid van meningsuiting (of expressie).
• Gelijke behandeling van mannen en vrouwen (non-discriminatie).
• De vrijheid van godsdienst.

Kunnen bedrijven eisen aan je kleding stellen?

Bij bepaalde bedrijven is het dragen van een helm of schoenen met stalen neuzen wettelijk verplicht om ongelukken te voorkomen. In de bouw bijvoorbeeld. Soms moeten er witte jassen gedragen worden om hygiënische redenen, in een ziekenhuis of in een keuken bijvoorbeeld. Er is dan sprake van een ‘zwaarwegend bedrijfsbelang’. Wanneer het dragen van een beschermend masker om gezondheidsredenen verplicht is, kan de werkgever verbieden een baard of snor te laten groeien, omdat het kapje dan niet meer goed beschermt. In andere gevallen hoort het dragen van een uniform bij een beroep, zoals politieagent of stewardess. De kleding is dan bedoeld als herkenning. 
Ook commerciële bedrijven hebben kledingvoorschriften ingevoerd om overal herkenbaar te zijn, zoals bijvoorbeeld McDonald’s. Deze verplichting om bedrijfskleding te dragen tast ook de grondrechten niet aan. Een moslimvrouw die zich volledig met een burka wil bedekken, weet dat ze bij deze hamburgerketen niet kan gaan werken.

Mag ik een piercing, oorbel of tattoo op het werk?

Dat hangt ervan af waar je werkt en wat voor werk je doet. Heb je veel met klanten, patiënten of publiek te maken, dan kan je werkgever een reglement hebben waarin staat wat wel of juist niet is toegestaan. Kijk dat na als je van plan bent een piercing te laten zetten of een tattoo te nemen. Op andere werkplaatsen kan de werkgever het niet zo makkelijk verbieden. Wanneer je op kantoor steeds met dezelfde collega’s te maken hebt, wennen ze wel aan je. 
Bedenk dat er bij piercings en tatoeages nog veel meer gevoeligheden bestaan dan bij het dragen van een oorbel. Dat vinden de meeste mensen heel gewoon, zeker bij vrouwen. Een tatoeage zelf mag overigens niet verboden worden, maar er mag wel gevraagd worden hem te bedekken met een pleister of kleding. 
De werkgever moet er in elk geval rekening mee houden dat het verbod redelijk moet zijn en in relatie staat met het werk dat wordt gedaan. Een verbod kan nooit al te gedetailleerd zijn en bijvoorbeeld ingaan op het soort piercing (tong, wenkbrauw, neus of oor). Dat is een te vergaande inbreuk op de privacy en de vrijheid van meningsuiting.

Moet ik een stopdas om?

Bedrijven kunnen strenge kledingvoorschriften opstellen. Daar kan ook in staan dat het dragen van een stropdas voor mannen verplicht is. Voor de rechter houdt dit reglement mogelijk geen stand, omdat het een voorschrift is dat alleen voor mannen geldt en niet voor vrouwen. Of omdat het niet in relatie staat tot het werk dat wordt gedaan. In een enkel geval kan er ook een medische reden zijn om geen stropdas te dragen. Wanneer ademhalen moeilijk gaat bijvoorbeeld. Een doktersbriefje moet dan voldoende zijn om voortaan zonder stropdas te verschijnen. Doe een net shirt aan om problemen te voorkomen. Je kunt ook beginnen over het invoeren van casual Friday, oftewel een dag waarop het met kleding allemaal niet zo nauw wordt genomen, zodat ook je collega’s er eens wat relaxter bij kunnen lopen.

Mag ik een hoofddoekje op?

Dat mag. Werkgevers moeten het geloof van hun medewerkers respecteren. Maar er is veel discussie over de vraag op welke arbeidsplek het dragen van een hoofddoekje wel gepast is en waar niet. In sommige functies is het namelijk omstreden. Als lerares voor de klas bijvoorbeeld. Een lerares heeft een voorbeeldfunctie en er zijn ouders die vinden dat deze geloofsuiting geen voorbeeld is voor hun kind. Een verbod wordt in het openbaar onderwijs niet toelaatbaar geacht. Het dragen van een hoofddoekje behoort tot de grondrechten, de vrijheid van geloof. Wanneer het dragen ervan verboden wordt, moet het doel van dit verbod omschreven worden. Het imago van een functie of bedrijf moet er bijvoorbeeld door geschaad worden. Dat geldt voor de functie van rechter, maar ook voor christelijke scholen. 
Het komt voor dat werkgevers eigen hoofddoekjes verstrekken, met de naam of het logo van het bedrijf erop. Vraag naar het reglement van het bedrijf, waarin de kledingregels staan omschreven.

Moet ik een uniform aan

Wanneer dit bij het beroep hoort wel. Een politieagent of brandweerman zonder uniform de straat op sturen heeft geen zin. Het hoort bij het beroep. Het geeft de politie- of brandweerman autoriteit en het maakt dat het publiek hem herkent. En uniformen hebben een functie. Zo moet een brandweerman brandwerende kleding aan, en de kleding van de politie heeft allerlei handige plekken voor de mobilofoon en handboeien. Ook kan een uniform horen bij het imago van het bedrijf. Een hostess laat zien wie zij is en namens wie zij gasten ontvangt. In al die gevallen is het dragen van verplichte kleding vastgelegd in de arbeidsovereenkomst of in de cao. In de cao is ook vaak een vergoeding voor speciale kleding afgesproken en is geregeld wie ervoor zorgt dat de kleding wordt gereinigd.

Kan ik zo maar ontslagen worden op basis van mijn uiterlijk?

Nee, de werkgever moet een waarschuwing geven en een reglement laten zien. De werkgever moet ook eerst bekijken of er binnen de organisatie ander werk is waar de uiterlijke kenmerken het ‘zwaarwegende bedrijfsbelang’ niet schaden. Ook moet je de kans krijgen je uiterlijke kenmerken aan te passen. Bij een tatoeage en piercing is dat in sommige gevallen echter moeilijk. Aan felle kleren en een heftige haarkleur, wat vaak verboden is, kan je makkelijker wat doen.

Bestaan er juridische uitspraken over uiterlijk op het werk?

Ja, er zijn conflicten geweest over het dragen van lang haar en baarden door jongens, het verplicht dragen van stropdassen en het verbod voor vrouwen om een lange broek te dragen. 
Soms klagen klanten. Bedrijven mogen alleen over de voorkeur van deze klanten beginnen, wanneer dit essentieel is voor het leveren van een product of dienst van het bedrijf. Verder mag geen onderscheid in voorschriften tussen mannen en vrouwen worden gemaakt, wanneer dit niet noodzakelijk en functioneel is en leidt tot ongelijke kansen.
Over de meeste verboden van bedrijven hebben Nederlandse rechters, voor zover bekend, echter nooit een uitspraak gedaan.

Wat is de inzet van de FNV op dit vlak?

Werknemers weten zelf heel goed waar de grenzen liggen. Dat is gebleken uit een grootschalig onderzoek van de FNV. Ook jongeren zijn van mening dat je niet te bloot op het werk moet verschijnen bijvoorbeeld. Dat leidt regelmatig tot conflicten met collega’s, maar ook met klanten. Werknemers voelen ook heel goed aan dat je in het ene bedrijf verder kunt gaan dan in het andere. Iemand die in een skateshop werkt, kan zich alternatiever kleden dan iemand met een kantoorbaan. Maar meningen kunnen verschillen. Want wanneer is een wild kapsel of extravagante kleding provocerend? Ook zijn niet alle uiterlijke kenmerken even gemakkelijk aan te passen; een tatoeage kun je niet een-twee-drie verwijderen. 

Conflicten kunnen worden voorkomen als de werkgever met het personeel afspreekt welke ‘afwijkende’ uiterlijkheden echt niet geoorloofd zijn. Ook werkgevers hebben belang bij duidelijke voorschriften. Wanneer ruzie over het dragen van een piercing tot ontslag leidt, vraagt de kantonrechter meestal om de interne afspraken. Als er niets op papier staat, kan de rechter niet veel meer zeggen dan dat een werkgever zijn medewerkers niet kan houden aan voorschriften die er niet zijn. De FNV kan helpen bij het opstellen van voorschriften en leden die een conflict hebben over hun uiterlijk, kunnen rekenen op juridische hulp. 

De FNV heeft in cao’s niet zoveel afspraken gemaakt over uiterlijkheden, maar wel over kleding. Een cao is niet ideaal om afspraken over piercings of tatoeages vast te leggen. Het is beter om dit in een aparte bijlage op te nemen. Afspraken over kleding zijn wél belangrijk, omdat het met geld en veiligheid te maken heeft. Wie betaalt de verplichte veiligheidsschoenen in de fabriek bijvoorbeeld? En wie betaalt de kosten voor het laten reinigen van bedrijfskleding?